सहकारीमा अधिक तरलताको चुनौती र व्यवस्थापन

नेपालको अर्थतन्त्रको तेस्रो खम्बाका रूपमा स्थापित सहकारी क्षेत्र यतिखेर एक विशिष्ट र जटिल मोडमा उभिएको छ। पुस महिनाको वित्तीय विवरणहरूलाई सूक्ष्म रूपमा केलाउँदा अधिकांश सहकारी संस्थाहरूमा तरलताको अवस्था उच्च विन्दुमा पुगेको देखिन्छ। विगतमा तरलता अभावका कारण भुक्तानीमा समस्या झेलेका सहकारीहरूका लागि यो सुखद पक्ष देखिए तापनि, अर्थशास्त्रीय दृष्टिकोणले अधिक तरलता सधैँ लाभदायक हुँदैन। संस्थामा बचत थुप्रिने तर सुरक्षित लगानीका क्षेत्रहरू खुम्चिँदै जाने अवस्थाले सहकारीको नाफामा मात्र होइन, यसको दीर्घकालीन अस्तित्वमा नै प्रश्नचिह्न खडा गरिदिएको छ। हालको तरलता वृद्धि हुनुमा एकातिर बजारमा आएको आर्थिक सुस्तता छ भने अर्कोतिर राजनैतिक अवस्था र सहकारी विभागले घरजग्गा जस्ता अनुत्पादक क्षेत्रको लगानीमा लगाएको रोक पनि एक प्रमुख कारक हो। यस्तो स्थितिमा सहकारीहरूले आफ्नो परम्परागत कार्यशैलीलाई आमूल परिवर्तन गरी नयाँ गोरेटो कोर्नु अनिवार्य भइसकेको छ।

देशमा व्याप्त राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अन्योलका कारण उद्योगी तथा व्यवसायीहरूले नयाँ लगानी विस्तार गर्न सकिरहेका छैनन्। जबसम्म बजारमा व्यावसायिक आत्मविश्वास बढ्दैन, तबसम्म बैंक तथा सहकारीमा पैसा थुप्रिए पनि ऋणको माग बढ्दैन। अहिले सहकारीहरूले ब्याजदर घटाउँदा समेत ऋण लगानी हुन नसक्नुको मुख्य कारण यही हो। अर्कोतर्फ, केही अराजक समूहहरूले "सहकारीको ऋण तिर्नु पर्दैन" भन्दै सामाजिक सञ्जाल र सडकमा भ्रम फैलाइरहेका छन्। यस्तो गैरजिम्मेवार गतिविधिले गर्दा असल ऋणीहरूमा पनि अन्योल सिर्जना भएको छ भने कर्मचारीहरूले कार्यस्थलमा असुरक्षा महसुस गरिरहेका छन्। यो बुझ्न जरुरी छ कि सहकारीमा भएको पैसा न त कुनै कर्मचारीको निजी सम्पत्ति हो, न त यो सरकारले दिएको अनुदान नै हो। यो त सदस्यहरूले आफ्नो गाँस कटाएर जम्मा गरेको पवित्र बचत हो। यदि ऋण असुली भएन भने संस्थाले बचतकर्ताको पैसा फिर्ता गर्न सक्दैन, जसले गर्दा सिङ्गो समुदायको आर्थिक जग नै भत्किने खतरा रहन्छ।

यस्तो अवस्थामा सहकारी संस्थाको सञ्चालक समितिले केवल बैठक बस्ने र भत्ता बुझ्ने काममा मात्र सीमित नभई एक कुशल रणनीतिकारको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्दछ। अबको लगानी केवल धितोमा आधारित मात्र भएर पुग्दैन, यो परियोजनामा आधारित र उत्पादनमुखी हुन जरुरी छ। सञ्चालक समितिले संस्थाको पूँजीलाई सदस्यहरूको जीवनस्तर उकास्ने कार्यमा केन्द्रित गर्न नयाँ नीतिहरू तर्जुमा गर्नुपर्छ। अधिक तरलतालाई व्यवस्थापन गर्न बचतको ब्याजदर र ऋणको ब्याजदरबीचको अन्तर (Spread Rate) लाई वैज्ञानिक ढंगले मिलाउनुपर्छ। साथै, संस्थाको जोखिम बहन गर्ने क्षमतालाई मध्यनजर गर्दै सम्भावित खराब ऋण व्यवस्थापनका लागि दरिलो कोष बनाउनु पर्दछ। सञ्चालकहरूले सदस्यहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गरी संस्थाको वास्तविक वित्तीय अवस्थाबारे जानकारी गराउँदै बजारमा फैलिएका अफवाहहरू चिर्न नेतृत्वदायी भूमिका खेल्नुपर्छ।

संस्थाको व्यवस्थापकीय पक्षले अब फाइल पल्टाएर सदस्य आउने बाटो मात्र हेर्नु हुँदैन। कर्मचारीहरूले सदस्यको घरदैलोमा पुगेर उनीहरूको वास्तविक आवश्यकता पहिचान गर्नुपर्छ। तरलता बढेको बेला साना तथा मझौला उद्योग र व्यावसायिक कृषिका लागि सदस्यहरूलाई प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। यसका लागि संस्थाले व्यावसायिक परामर्श सेवा, बजारिकरणमा सहयोग र आवश्यक तालिमका प्याकेजहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै सदस्यले कृषि फार्म खोल्न चाहन्छ भने संस्थाले केवल ऋण दिने मात्र होइन, प्राविधिक विज्ञसँग जोडिदिने र उत्पादित वस्तुको बजार सुनिश्चितताका लागि सहजीकरण गरिदिनुपर्छ। यसो गर्दा लगानी सुरक्षित हुन्छ र सदस्यको आयस्तर पनि बढ्छ। कर्मचारीहरूले पनि आफूलाई केवल क्यासियर वा ऋण अधिकृतका रूपमा मात्र नभई एक वित्तीय सल्लाहकारका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्दछ।

सहकारीका सदस्यहरू नै संस्थाका मालिक हुन्। त्यसैले, संस्थालाई पर्ने हरेक अप्ठ्यारोमा सदस्यहरू सचेत रहनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने भ्रामक कुराहरूको पछि लाग्नु भनेको आफ्नै खुट्टामा बन्चरो प्रहार गर्नु सरह हो। ऋण लिएर नतिर्ने प्रवृत्तिले समग्र सहकारी अभियानलाई नै बदनाम गराउँछ। सदस्यहरूले संस्थामा रहेको अधिक तरलतालाई अवसरका रूपमा लिएर नयाँ उद्यम सुरु गर्नुपर्छ। सहकारीबाट सस्तो ब्याजमा ऋण लिएर उत्पादनशील कार्यमा लगाउँदा एकातिर व्यक्तिगत आम्दानी बढ्छ भने अर्कोतिर देशको आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग पुग्छ। सदस्यहरूले साधारण सभामा मात्र होइन, नियमित रूपमा संस्थाको कार्यालयमा गएर कारोबारको पारदर्शिता र लगानीको अवस्थाबारे सोधखोज गर्नुपर्छ। सदस्यको सक्रियता र इमानदारिता नै सहकारी सफलताको निर्विकल्प सूत्र हो।

सहकारी क्षेत्रमा देखिएको अधिक तरलता र बजारको संकुचन एक चुनौतीपूर्ण अवसर हो। यसलाई सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सके सहकारीहरू "बचत र ऋण" को घेराबाट निस्किएर वास्तविक "उत्पादन र सेवा" को क्षेत्रमा प्रवेश गर्नेछन्। सहकारी विभागका निर्देशनहरूलाई पालना गर्दै, घरजग्गा जस्ता अनुत्पादक क्षेत्रबाट लगानी मोडिएर कृषि, पर्यटन र साना उद्योगमा केन्द्रित हुनु आजको आवश्यकता हो। भ्रम फैलाउने समूहहरूलाई कानुनी कारबाहीको दायरामा ल्याउन र सदस्यको बचत सुरक्षित छ भन्ने सन्देश दिन सबै पक्ष एकजुट हुनुपर्छ। जब सञ्चालकको नीति, व्यवस्थापनको कार्यकुशलता र सदस्यको इमानदारिता मिल्छ, तब मात्र सहकारीले समृद्ध नेपालको सपना साकार पार्न सक्छ। वर्तमानको यो तरलतालाई संकट होइन, सहकारीको सुदृढीकरण र सदस्यको उत्थानको जग बनाउनु पर्दछ।