धेरै सेवा केन्द्र भएका सहकारीमा बढी समस्या

सहकारी बेथिति जाँचबुझ आयोगको पछिल्लो प्रतिवेदनले नेपालको समग्र वित्तीय र सहकारी क्षेत्रको एउटा निकै तितो, तर ऐना जस्तै छर्लङ्ग यथार्थ बाहिर ल्याएको छ। प्रतिवेदनको विस्तृत अध्ययन गर्दा के देखिन्छ भने, अहिले सहकारी क्षेत्रमा देखिएका गम्भीर आर्थिक संकट, बचतकर्ताको रकम हिनामिना र सञ्चालकहरूको गैरजिम्मेवारीपन जस्ता अधिकांश समस्याहरू निश्चित भूगोल, एउटै कार्यथलो वा एउटै समुदायमा आधारित संस्थाहरूमा भन्दा पनि देशैभरि शाखा फैलाएका र अत्यधिक कार्यक्षेत्र ओगटेर बसेका ठूला भनिने सहकारीहरूमा चुलिएका छन्। वास्तविक सहकारीको मर्म विपरित केवल पैसाको ठूलो कारोबार गर्ने उद्देश्यले खोलिएका यस्ता संस्थाहरूमा आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली कमजोर हुनु, सञ्चालकहरूले सदस्यहरूको बचतलाई नियमविपरित आफ्ना निजी कम्पनी वा अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी गर्नु र नियामक निकायको कमजोर निगरानी हुनु नै यसको मुख्य कारण हो।

यस तथ्यले के कुरालाई दृढतापूर्वक प्रष्ट पार्छ भने, सहकारीको आकार र यसको कार्यक्षेत्र जति ठूलो, अव्यवस्थित र विकेन्द्रित हुँदै जान्छ, त्यहाँ वित्तीय अनुशासनहीनता, आन्तरिक विकृति र जोखिमको सम्भावना पनि त्यति नै बढी र भयावह हुने गरेको छ। समुदायमा आधारित सहकारीहरूमा सदस्य र सञ्चालकहरू बीच नियमित प्रत्यक्ष भेटघाट र आत्मिय सम्बन्ध हुने भएकाले त्यहाँ बदमासी गर्ने ठाउँ कम हुन्छ, तर हजारौं अपरिचित सदस्यहरू जोडिएका विशाल कार्यक्षेत्र भएका सहकारीहरूमा पारदर्शिताको सर्वथा अभाव रहन्छ। यस्तो विषम र चुनौतीपूर्ण अवस्थामा, कुनै पनि प्रलोभनमा नपरी आफ्नो रगत र पसिना बगाएर दुःखजिलो गरी कमाएको जीवनभरको पुँजी सुरक्षित राख्न, र एकका लागि सबै, सबैका लागि एक भन्ने सहकारीको वास्तविक मर्म र दर्शनलाई जोगाउन अब सर्वसाधारण सदस्यहरू आफैं सचेत, प्रश्न गर्ने र पूर्ण रूपमा जागरुक हुनुपर्ने बेला आइसकेको छ। अब पनि संस्थाको चमकधमक र ठूलो आकार हेरेर मात्र अन्धभक्त भई लगानी गर्ने हो भने वित्तीय दुर्घटनाको जोखिम झनै बढेर जाने निश्चित छ।

धेरैजसो समस्याग्रस्त सहकारीहरूले बजारमा अस्वाभाविक ब्याजदर, आकर्षक उपहार वा विभिन्न निःशुल्क योजनाहरूको प्रलोभन देखाएर सर्वसाधारणलाई आकर्षित गर्ने गरेका छन्। तर, सदस्यहरूले के बुझ्न जरुरी छ भने, सहकारीले दिने भनिएका ती आकर्षक अफरहरू अन्ततः सदस्यहरूकै पैसाबाट घुमाएर दिइने हुन्।

जब कुनै संस्थाले तपाईंलाई ठूला-ठूला प्रलोभन देखाउँछ, तब निर्धक्क भएर प्रश्न गर्नुहोस्—"तपाईंहरूले मलाई दिने यो अतिरिक्त सुविधा वा उच्च प्रतिफलको स्रोत कहाँ हो? संस्थाले यो नाफा कहाँबाट कमाउँछ?" यदि संस्थासँग यसको पारदर्शी र विश्वसनीय जवाफ छैन भने, सम्झनुहोस् तपाईंको मेहनतको कमाइ जोखिममा पर्दैछ।

आफ्नो मूल कार्यक्षेत्र छोडेर टाढा-टाढासम्म शाखा विस्तार गर्दै आउने आगन्तुक सहकारी हरूको मुख्य उद्देश्य बचत संकलन मात्र हुने गरेको देखिन्छ। यस्ता संस्थाका वास्तविक सञ्चालक को हुन्, मुख्य कार्यालय कहाँ छ र उनीहरूको पृष्ठभूमि के हो भन्ने कुरा स्थानीय सदस्यहरूलाई पत्तै हुँदैन।

उनीहरूले स्थानीय स्तरमा विश्वास जित्नका लागि त्यहीँकै स्थानीय युवा वा प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूलाई कर्मचारीका रूपमा नियुक्त गर्छन्। उनीहरूकै अनुहार हेरेर हामी आफ्नो बचत सुम्पिन्छौं। तर, भोलि संस्था संकटमा पर्दा वा सञ्चालकहरू फरार हुँदा ती स्थानीय कर्मचारीहरू आफैं पीडित बन्न पुग्छन्; उनीहरूले महिनौंदेखि तलब पाएका हुँदैनन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरूले तपाईंको बचत फिर्ता गराउन सक्ने कुनै कानुनी वा आर्थिक हैसियत राख्दैनन्।

समस्याग्रस्त सहकारीहरूको सूची हेर्ने हो भने त्यहाँ प्रायः तिनै अत्यधिक कार्यक्षेत्र भएका र बजार केन्द्रित संस्थाहरूको नाम अग्रपंक्तिमा आउँछ। यसको विपरीत, निश्चित समुदाय, टोल वा भूगोलमा आधारित सहकारीहरू आजको मन्दीमा पनि सुरक्षित र भरपर्दा देखिएका छन्।

समुदायमा आधारित सहकारीमा केही सदस्यहरूले समयमा ऋण नतिर्दा भाखा नाघेको ऋण को सामान्य समस्या त हुन सक्छ, तर त्यहाँ बचत नै डुब्ने वा संस्था नै बन्द हुने अवस्था विरलै हुन्छ। किनभने त्यहाँका सञ्चालक, कर्मचारी र ऋण लिने सदस्यहरू सबै एकै समाजका र चिनजानका हुन्छन्, जसले गर्दा सामाजिक उत्तरदायित्व र पारदर्शिता उच्च हुन्छ।

सहकारीमा सदस्यहरूले लगेको ऋण उठाउन वर्तमान सरकारले केही नीतिगत र कानुनी सहजताहरू अपनाएको छ। अब स्थानीय सरकारहरूले पनि यसमा थप सक्रियता देखाउनु आवश्यक छ।

आफ्नो क्षेत्रभित्र रहेका समुदायमा आधारित सहकारीका लामो समयदेखि भाखा नाघेका ऋणीहरूलाई स्थानीय सरकारबाट प्राप्त हुने सेवा-सुविधा (जस्तै सिफारिस, सरकारी योजना आदि) बाट वञ्चित गरेर भए पनि ऋण उठाउन सहयोग गर्नुपर्छ। यदि स्थानीय सरकारले कडाइका साथ ऋण असुलीमा मद्दत गर्ने हो भने, खराब नियत बोकेर आएका धेरै कार्यक्षेत्र भएका ठग सहकारीहरू स्वतः समाप्त हुनेछन् र वास्तविक समुदायमा आधारित सहकारीहरूले आर्थिक उन्नति गर्ने अवसर पाउनेछन्।

सहकारी संस्थामा आबद्ध हुनु भनेको केवल पैसा जम्मा गर्नु वा निकाल्नु मात्र होइन, बरु संस्थाले दिने सेवाहरूको सही र सुरक्षित उपभोग गर्नु हो। तपाईंको क्षेत्रमा सेवा दिन आएको बाहिरको सहकारीले दिने भनिएका सुविधाहरू यदि तपाईंको आफ्नै स्थानीय सहकारीले उपलब्ध गराइरहेको छ भने, बाहिरका संस्थाको प्रलोभनमा पर्नु बुद्धिमानी हुँदैन। सहकारीमा कारोबार गर्दा संस्थाको पहिचान, सञ्चालकको इमानदारिता र आफ्नो वित्तीय सुरक्षाप्रति सदस्य स्वयं सचेत बनौं। सतर्कता नै बचत सुरक्षाको पहिलो कडी हो।

English Summary:

Large, multi-branch cooperatives with extensive operating areas have been at the center of most savings misappropriation and financial crises, while community-based cooperatives have generally remained more stable and accountable. Weak oversight, poor internal controls, and the misuse of members’ savings for private or unproductive investments have been key factors behind the problems seen in many troubled cooperatives.

Members are urged not to be influenced by flashy branding, large size, high interest rates, gifts, or other incentives. Instead, they should prioritize transparency, trustworthy management, and institutions that are closely connected to their local communities. Greater public awareness, stronger loan recovery efforts, and support for community-based cooperatives are seen as essential to protecting savings and strengthening the cooperative sector.

*Image generated by AI.