विश्व वातावरण दिवस र आधुनिक सहकारी: डिजिटल प्रविधिमार्फत पर्यावरण संरक्षणको नयाँ आयाम

हरेक वर्षको जुन ५ तारिखका दिन विश्वभर मनाइने 'विश्व वातावरण दिवस' प्रकृति र मानवबीचको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई स्मरण गर्ने र धर्तीको सुरक्षाका लागि सामूहिक प्रतिबद्धता जनाउने एउटा विशेष उत्सव हो। सहकारी संस्थाहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सिद्धान्तमध्ये "समुदायप्रतिको चासो" (Concern for Community) ले स्पष्ट रूपमा समाज र पर्यावरणको दिगो विकासलाई जोड दिन्छ। वर्तमान समयमा जलवायु परिवर्तन, बढ्दो प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको तीव्र दोहन मानव जातिकै लागि चुनौती बनेको परिप्रेक्ष्यमा सहकारी संस्थाहरूले केवल आर्थिक कारोबारमा मात्र सीमित नभई पर्यावरण संरक्षणमा पनि नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नु आवश्यक छ। आजको युग सूचना प्रविधिको युग हो, त्यसैले यस वर्षको वातावरण दिवसमा सहकारीहरूले परम्परागत शैलीलाई त्यागेर "डिजिटल प्रविधिको प्रयोगद्वारा हरित सहकारी निर्माण" गर्ने सङ्कल्प लिनु सबैभन्दा उत्कृष्ट र व्यावहारिक कदम हुनेछ।

सहकारी क्षेत्रमा वातावरण संरक्षणको सुरुवात कार्यालयकै आन्तरिक कार्यप्रणाली सुधारबाट हुनुपर्दछ, जसमा डिजिटल प्रविधि मुख्य हतियार बन्न सक्छ। सदस्य दर्ता, बचत, ऋण, लेखा तथा प्रशासनिक क्षेत्रका सम्पूर्ण भौतिक फाइलहरूलाई डिजिटल रूपमा सुरक्षित (Soft Copy) राख्ने र सूचना, पत्राचार एवं वार्षिक प्रतिवेदनहरू ईमेल, मोबाइल एप वा सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रवाह गर्दा बर्सेनि टनका टन कागजको खपत जोगिन्छ। कागज उत्पादनका लागि लाखौँ रुखहरू काटिने हुनाले सहकारीले अनलाइन बैठक बस्ने, डिजिटल हस्ताक्षर (Digital Signature) र इलेक्ट्रोनिक स्वीकृति प्रणाली लागू गर्ने तथा अत्यावश्यक अवस्थामा मात्र कागजको दुवैपट्टि (Duplex) प्रिन्ट गर्ने नीति लिँदा वन विनाश रोक्न प्रत्यक्ष मद्दत पुग्छ। सदस्यहरूलाई संस्थाकै मोबाइल बैंकिङ एपमार्फत खाताको विवरण हेर्ने सुविधा दिई भौतिक पासबुक छपाइलाई क्रमशः विस्थापित गर्ने र बैंक ट्रान्सफर, QR Payment तथा मोबाइल वालेट जस्ता नगदरहित (Cashless) कारोबारलाई बढावा दिँदा एकातिर कार्यालयको प्रशासनिक लागत घट्छ भने अर्कोतिर हरित बैंकिङ (Green Banking) को अवधारणा साकार हुन्छ। यस वातावरण दिवसको अवसरमा सहकारीले "शून्य कागज दिवस" (Zero Paper Day) घोषणा गरी आफ्ना सम्पूर्ण सेवाहरू शतप्रतिशत डिजिटल माध्यमबाट मात्र प्रवाह गरेर प्रविधिको शक्ति र पर्यावरणप्रतिको दायित्वलाई सांकेतिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन्।

आन्तरिक रूपमा प्रविधिको उच्च प्रयोग गर्नेसँगै सहकारीले समुदाय स्तरमा हरियाली प्रवर्द्धन र चेतना अभिवृद्धिका लागि पनि प्रविधिलाई नै माध्यम बनाउनु पर्दछ। "एक सदस्य, एक बिरुवा" अभियान अन्तर्गत रोपिएका बिरुवाहरूको वृद्धि विकास र संरक्षणको अनुगमन गर्न मोबाइल एप वा डिजिटल जीपीएस (GPS) ट्र्याकिङको प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले वृक्षारोपणलाई केवल दिवसको औपचारिकतामा मात्र सीमित हुन दिँदैन। संस्थाले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल सञ्चार माध्यमबाट प्लास्टिक न्यूनीकरण, फोहोरको वर्गीकरण र ऊर्जाको मितव्ययी प्रयोगसम्बन्धी चेतनामूलक अडियो-भिडियो र बुलेटिनहरू निरन्तर प्रवाह गरी सदस्यहरूमा वातावरणीय साक्षरता बढाउन सक्छ। साथै, वित्तीय रूपमा पनि सहकारीले सौर्य ऊर्जा, बायोग्यास, विद्युतीय सवारी साधन र प्राङ्गारिक (अर्गानिक) खेतीका लागि सहुलियत ब्याजदरमा 'हरित कर्जा' (Green Financing) प्रवाह गरी डिजिटल र पर्यावरणमैत्री उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ।

"कागज बचाऔँ, प्रविधि अपनाऔँ; डिजिटल सहकारीमार्फत वातावरण जोगाऔँ" भन्ने मूल मर्मलाई आत्मसाथ गरी अघि बढ्दा सहकारी संस्थाहरूले कागज र इन्धनको खपत घटाई ठुलो आर्थिक बचत मात्र गर्दैनन्, बल्कि कार्य सम्पादनमा गति, पारदर्शिता र डिजिटल डाटा सुरक्षा समेत हासिल गर्छन्। भौतिक भण्डारणको स्थान बचत हुनुका साथै कार्बन उत्सर्जनमा कमी आउँदा यसले विश्वव्यापी रूपमा भइरहेको पर्यावरण संरक्षणको महाअभियानमा ठुलो इँटा थप्नेछ। तसर्थ, यस विश्व वातावरण दिवसलाई केवल नारामा मात्र सीमित नराखी, डिजिटल प्रविधिको अधिकतम उपयोगद्वारा हरेक सहकारीलाई एक जिम्मेवार, आधुनिक र "हरित सहकारी" (Green Co-operative) का रूपमा रूपान्तरण गर्ने दृढ सङ्कल्पका साथ व्यावहारिक कार्यान्वयनमा जोड दिनु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

*Image generated by AI.